BIS हॉलमार्क आणि HUID — सोन्याच्या दागिन्यांवरच्या खुणांचा अर्थ

हॉलमार्क केलेल्या सोन्याच्या दागिन्यांवर BIS ज्या तीन खुणा उमटवते त्या, सहा अक्षरांचा HUID कशासाठी असतो, BIS Care अ‍ॅपने दागिना कसा तपासायचा, आणि हॉलमार्किंग कोणत्या शुद्धतांना लागू आहे.

लेखक: Raghav Sangal · तपासणीची तारीख: 28 ऑक्टोबर 2026

हॉलमार्क म्हणजे धातूवरच उमटवलेलं प्रमाणपत्र. भारतात ही योजना भारतीय मानक ब्यूरो (BIS) चालवतं: एक अ‍ॅसेइंग आणि हॉलमार्किंग केंद्र दागिना तपासतं आणि त्यावर खुणा उमटवतं; या खुणा तुम्हाला शुद्धता सांगतात आणि दागिन्याचा माग काढू देतात. काय पाहायचं आणि कसं तपासायचं ते इथे आहे.

तीन खुणा

हॉलमार्क केलेल्या सोन्याच्या दागिन्यावर तीन खुणा एकत्र असतात, सहसा अंगठीच्या आतल्या बाजूला किंवा पेंडंट वा हुकाच्या मागे (BIS, हॉलमार्किंग माहिती):

BIS चा लोगो — मानक चिन्ह, त्रिकोण आणि ठिपक्याचं छोटं बोधचिन्ह.
शुद्धता आणि फाइननेस ग्रेड — कॅरेट आणि हजारी भागांतलं सोन्याचं प्रमाण, एकत्र लिहिलेलं: 22K916, 18K750, 14K585, 20K833, 23K958 किंवा 24K999. 916 म्हणजे 1,000 भागांत 916 भाग सोनं, म्हणजे 91.6% शुद्ध.
HUID — सहा अक्षरं-अंकांचा कोड, फक्त त्याच एका दागिन्याचा.

जुन्या दागिन्यांवर खुणांचा वेगळा संच असू शकतो: फक्त फाइननेस, अ‍ॅसेइंग केंद्राची खूण आणि सराफाची खूण. तो आधीचा नमुना होता; तोही BIS हॉलमार्कच आहे, पण कोडने तो शोधता येत नाही.

HUID काय करतो

हॉलमार्क युनिक आयडेंटिफिकेशन कोड हॉलमार्क करताना प्रत्येक वस्तूला दिला जातो, आणि अ‍ॅसेइंग केंद्र त्या कोडसमोर वस्तूची नोंद ठेवतं. तीच नोंद कोडला उपयोगी बनवते: शिक्क्यावर विश्वास ठेवण्याऐवजी तुम्ही दागिना शोधून काय हॉलमार्क झालं, कुठे आणि कोणत्या शुद्धतेने हे पाहू शकता.

दागिना तपासण्यासाठी BIS चं BIS Care अ‍ॅप इन्स्टॉल करा, “Verify HUID” उघडा आणि सहा अक्षरं टाका. अ‍ॅप सराफाची नोंदणी, अ‍ॅसेइंग केंद्र आणि त्या कोडसाठी नोंदलेली शुद्धता दाखवतं. अ‍ॅपवरची शुद्धता दागिन्यावरच्या किंवा बिलावरच्या शुद्धतेपेक्षा वेगळी असेल, किंवा कोड सापडलाच नाही, तर खरेदी करू नका.

हॉलमार्किंग कोणत्या दागिन्यांना लागू

हॉलमार्किंग योजना कोणत्या सोन्याच्या शुद्धतांना लागू आहे — 14, 18, 20, 22, 23 आणि 24 कॅरेट — आणि कोणत्या जिल्ह्यांत सोन्याचे दागिने व वस्तूंचं हॉलमार्किंग बंधनकारक आहे, याची यादी BIS देतं. त्या जिल्ह्यांत सराफ लागू शुद्धतेचे हॉलमार्क नसलेले सोन्याचे दागिने विकू शकत नाही. काही वस्तूंना नियमानुसार सूट आहे (उदाहरणार्थ अगदी हलके दागिने, निर्यातीसाठीच्या वस्तू, आणि काही वैद्यकीय व औद्योगिक वापर); चालू यादी BIS च्या पानांवर आहे.

चांदीचे दागिने आणि वस्तूही वेगळ्या ग्रेडच्या संचानुसार हॉलमार्क करता येतात, पण चांदीचं हॉलमार्किंग ऐच्छिक आहे.

प्रत्यक्ष दागिन्यावरची खूण वाचणं

खुणा लहान असतात. सराफाचं भिंग, किंवा फोनच्या कॅमेऱ्यातला मॅग्निफायर, त्या स्पष्ट दाखवतो. तीन गोष्टी तपासा:

खुणेवरची ग्रेड बिलावरच्या शुद्धतेशी जुळते (22K चं बिल आणि 18K750 ची खूण असलेला दागिना — हीच चूक पकडायची असते);
HUID अ‍ॅपमध्ये पडताळला जातो आणि अ‍ॅपची शुद्धता खुणेशी जुळते;
खुणा दागिन्यावरच आहेत, बदलता येईल अशा टॅगवर किंवा हुकावर नाहीत.

हॉलमार्क नसलेला जुना दागिना

घरातला जुना, हॉलमार्क नसलेला दागिना तसाच राहत नाही: BIS कडे नोंदलेल्या सराफामार्फत तो अ‍ॅसेइंग केंद्रावर तपासून हॉलमार्क करून घेता येतो, आणि BIS च्या हॉलमार्किंग पानांवर ही सोय सांगितलेली आहे. तपासणीत दागिना दावा केलेल्या शुद्धतेपेक्षा कमी निघाला तर खुणेवर खरी ग्रेड येते — तीच ती माहिती जी विकताना खरेदीदार स्वतः काढणार असतो. दागिना ठेवायचा असला तरी हॉलमार्क त्याचं मूल्य कागदावर आणतो.

विकताना याचं महत्त्व

हॉलमार्क असलेला दागिना बिलासह विकायला किंवा बदलायला सर्वांत सोपा असतो. खरेदीदार शुद्धता तपासण्याऐवजी वाचू शकतो, आणि वजन व शुद्धता कागदावर असते. हॉलमार्क नसलेलं सोनं सवलतीने किंवा शुद्धता-तपासणीनंतर घेतलं जातं, आणि विक्रेत्याचा शब्द नव्हे तर तपासणी किंमत ठरवते. जुनं सोनं विकण्याची मार्गदर्शिका ते मूल्यमापन कसं होतं ते सांगते.

हॉलमार्क शुद्धता प्रमाणित करतो, किंमत नाही. त्या दिवशीचा IBJA दर धातूचं मूल्य ठरवतो; घडणावळ आणि दुकानाचं मार्जिन त्यावर येतात, जसं सराफाच्या बिलाची मार्गदर्शिका सांगते.

स्रोत

BIS — Hallmarking overview — www.bis.gov.in
BIS — BIS Care app — www.bis.gov.in

ही मार्गदर्शिका गोष्टी कशा चालतात ते सांगते; हा आर्थिक, कर किंवा कायदेशीर सल्ला नाही. नियम आणि दर बदलत राहतात — वरचे स्रोत हीच अधिकृत पानं आहेत, तिथेच पाहा.

भारतात सोन्याचा भाव →